„Wystarczy, że ktoś pamięta ich imię”. Rozmowa z koordynatorem łaźni dla osób bezdomnych i ubogich

Bezdomność przyjmuje różne oblicza. Czasem ma ona twarz zbuntowanej osoby, która ledwo przekroczyła próg dorosłości, innym razem – kogoś z ogromnym doświadczeniem życiowym. Wbrew pozorom nie jest efektem utraty pracy, ale znacznie częściej – konfliktów z bliskimi. Z jakimi trudnościami mierzą się jednak osoby pozbawione domu? Jak można im pomóc i dlaczego tak trudno powrócić im do normalnego życia? O tym rozmawiamy z Anną Wójtowicz, koordynatorem łaźni dla bezdomnych Boża Przystań w Rumi.

 

Redakcja Przeciw Nadużyciom: Kim są osoby w kryzysie bezdomności i czy można wskazać jakieś wspólne ich cechy?

Anna Wójtowicz: Nie ma tutaj jednego wzorca. Są to osoby już bardzo posunięte w wieku, mające nawet ponad 70 lat. Przychodzą do nas również osoby 18-letnie, dlatego trudno podać średnią – jest to pełen przekrój wiekowy. Pewne jest jednak to, że ostatnio odwiedzają nas coraz młodsze osoby.

Jak z czasem zmienia się zatem profil osób, które tracą dach nad głową?

Istnieje wśród młodych ludzi pewna tendencja. Z mojego doświadczenia wynika, że wśród osób między 18. a 30. rokiem życia wiele jest takich, które mają trudności z radzeniem sobie z problemami i konfliktami.

Mam wrażenie, że niektórym z nich trudno jest zaakceptować sprzeciw czy odmienny punkt widzenia. I wtedy lądują na ulicy. Dzieje się to bardzo szybko – często niewspółmiernie do okoliczności.

Kiedyś, gdy coś się zepsuło, to się to naprawiało. Teraz jak coś się zepsuje, to się wyrzuca. I tak to wygląda również w relacjach. Czasem, zamiast przeprosić, mówi się: „Do widzenia”. I tyle.

A jakie są największe stereotypy dotyczące osób w kryzysie bezdomności?

Mówi się, że są to alkoholicy, nieroby, dewianci, złodzieje. Tymczasem rzeczywistość jest bardziej skomplikowana. Zdarzają się, owszem, i tacy. Ale większość z nich to ludzie, którzy słabo psychicznie znoszą sytuacje rodzinne.

Jakiś czas temu do nas zawitał np. inżynier – budowniczy mostów, który spał pod mostem. Ironia losu, prawda? Mieliśmy przedstawiciela handlowego, który władał pięcioma językami. Nie wszyscy są tacy jak w stereotypach.

No właśnie, chciałam zapytać o najczęstsze przyczyny bezdomności – oprócz kwestii zdrowotnych i pewnego „sfokusowania” na sobie.

Tak jak wspomniałam, niezwykle istotna jest sytuacja rodzinna. Rozwody, rozstania, konflikty, poczucie odrzucenia. W wielu przypadkach człowiek opuszcza dom i nagle okazuje się, że nikt się nim nie interesuje. Najczęściej ma dzieci, żonę, rodziców. I nic z tego nie wynika. To też jest taka…

Znieczulica?

Wyjęła Pani mi to z ust. To jest bardzo trudna sytuacja dla wielu osób. Co prawda, zawsze do opowieści moich podopiecznych podchodzę z pewnym dystansem. Wynika to z tego, że znam tylko ich wersję danego wydarzenia. Niezależnie jednak od tego, co się faktycznie wydarzyło, zmagają się oni z ogromną samotnością.

Czyli, wbrew pozorom, nie chodzi tutaj np. o utratę pracy?

Z powodu braku pracy nikt nie staje się bezdomnym. Znam za to wiele pozbawionych dachu nad głową osób, które pracują – zazwyczaj na czarno.

Cieszę się, gdy bezdomny pracuje, bo praca jest pewną formą terapii. Trzeba być trzeźwym, rano wstać, być między ludźmi. Czasami takie osoby są jednak oszukiwane przez pracodawców. I wtedy jest to dla nich kolejny powód do załamania się.

Przychodzą do nas też wysoko wykwalifikowani pracownicy, np. spawacze, którzy wyjeżdżają na zagraniczne kontrakty do pracy. I tam są oni bardzo cenieni, natomiast – kiedy wracają – nie mogą z nikim porozmawiać, bo osoby w kryzysie bezdomności nie mają znajomych. Znajomość u nich ogranicza się co najwyżej do podzielenia się z kimś papierosem czy wsparcia jednorazowym noclegiem.

Warto też podkreślić, że to właśnie wysoko wykwalifikowane osoby są przeważnie alkoholikami. Potrafią nie pić pół roku, dziewięć miesięcy, ale potem wracają do nałogu i robią to przez trzy miesiące non stop.

Z czego to wynika?

Myślę, że w wielu sytuacjach wiąże się to z samotnością. Brakuje im nie tylko domu, ale przede wszystkim kogoś, z kim mogą się dzielić swoją codziennością. Bo bezdomność to przede wszystkim samotność. A jak już ktoś wpadnie w pułapkę samotności, to kolejna spirala się nakręca.

Czy rosnące ceny mieszkań i wynajmu przyczyniają się do zwiększenia skali bezdomności?

Na pewno tak. Osoby, którym pomagamy, nie wynajmują mieszkań w blokach, nawet w tych wyjątkowo starych. Szukają one głównie tanich pokoi, miejsc w hostelach, ewentualnie pokoików w domach z dostępem do kuchni. Nie stać ich na nic innego.

Z jakimi jeszcze trudnościami takie osoby mierzą się na co dzień?

Na pewno nie mają często dostępu do służby zdrowia. Jeśli nie pracują, są nieubezpieczone. Jeżeli więc dojdzie do choroby, która wymaga leczenia szpitalnego, pojawia się problem. Istnieją jednak – na szczęście – miejsca, gdzie udzielana jest im bezpłatna pomoc medyczna.

Pewnym wyjściem z tej sytuacji jest zgłoszenie się do urzędu pracy. Tam ludzie bezrobotni mogą uzyskać ubezpieczenie na trzy miesiące. Szkopuł tkwi w tym, że osoby w kryzysie bezdomności obawiają się urzędów. Nie jest to efekt braku inteligencji, tylko po prostu lęku i wstydu.

A jak wygląda sprawa z opieką społeczną?

Różnie. W wielu ośrodkach pracują jednak ludzie, którzy są naprawdę bardzo oddani takim osobom. Pomagają im zdobywać ubezpieczenia i znajdować pracę, wynajmować pokoje czy wyrabiać renty, a czasem nawet uzyskiwać zasiłki.

Problematyczną kwestią bywają jednak same procedury. Kiedy osoby w kryzysie bezdomności ubiegają się o pomoc socjalną, wymaga się od nich wskazania ostatniego miejsca zameldowania. Łatwo wyobrazić sobie sytuację, w której ostatni meldunek miał miejsce dziesięć, piętnaście lub dwadzieścia lat temu we Wrocławiu, a teraz dana osoba mieszka w Gdańsku. I tutaj nie otrzyma ona wsparcia.

Co robić w takiej sytuacji? Wówczas trzeba jechać do swojej macierzystej jednostki, sprzed dwóch dekad. Takie osoby nie chcą wracać do środowisk, z których już wyszły. Co prawda, można uzyskać pomoc również i wtedy, jednak jest to skomplikowane i bywa, że procedury trwają miesiącami.

Co warto byłoby zmienić w systemie wsparcia osób pozbawionych domu?

Myślę, że dobrze byłoby uprościć ten system tak, aby istniała możliwość otrzymania pomocy w miejscowości, w której się rzeczywiście przebywa. Powinien się znaleźć pion w administracji państwowej, który zajmowałby się tylko i wyłącznie obsługą osób w kryzysie bezdomności. Istnieje, co prawda, Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, chodzi jednak stricte o osoby w kryzysie bezdomności. I o to, czy jakaś pula pieniędzy przeznaczana jest właśnie na nich.

Nawet stały niewielki zasiłek mógłby okazać się tutaj wielkim wsparciem. Nikt nikogo na siłę nie wyciągnie z bezdomności, ale dzięki temu takie osoby miałyby możliwość wyjścia z niej.

A czy jest coś, co działa dobrze w systemie pomocy?

Dobrze działają organizacje pozarządowe. Istnieją też nieformalne grupy ludzi, które same się zbierają i pomagają tym osobom. I jest ich sporo.

Trzeba tu jednak pamiętać, że taka pomoc nie powinna się ograniczać tylko do zapewnienia jedzenia czy możliwości umycia się. Wielu osobom potrzebna jest pomoc terapeutyczna i przede wszystkim zainteresowanie ze strony drugiego człowieka.

Kiedy ktoś okaże takim osobom troskę, zaczynają zupełnie inaczej mówić. W wielu sytuacjach wystarczą pytania typu: „Co u pana słychać?”, „Czy pan pracuje?”, „Gdzie pan był przez tak długi czas?”. Teoretycznie to zwykłe pytania. W praktyce znaczą bardzo wiele. Ludzie w kryzysie bezdomności czują się wówczas tak, jakby dostali medal, order albo tort urodzinowy – tylko dlatego, że ktoś pamięta ich imię.

Czy zdarza się, że osoby, którym Boża Przystań pomaga, chcą się jakoś odwdzięczyć?

Tak, są osoby w kryzysie bezdomności, które otrzymują emerytury i wpłacają np. 200 zł miesięcznie na nasze konto. Same nie mają domu, a mimo to przelewają nam pieniądze. Najpewniej wynika to z tego, ze my jesteśmy dla nich pewną namiastką rodziny.

Dwa tygodnie temu, kiedy wychodziłam z ośrodka, podeszła do mnie jedna pani korzystająca z naszego wsparcia. Powiedziała, że ma do mnie sprawę. Wyciągnęła wówczas z kieszeni 100 zł i poprosiła, abym zamówiła w kościele mszę świętą za wolontariuszy Bożej Przystani i za bezdomnych. Byłam wzruszona.

Czy dzięki Pani działaniom komuś udaje się wyjść z bezdomności?

Tak, niektóre osoby naprawdę się zmieniają. Często trwa to jednak latami. Obecnie pracuje u nas dwóch wolontariuszy wywodzących się ze środowiska bezdomnych. Jeden z nich nie pije od trzech lat i mieszka w schronisku. Przyjeżdża do nas i pomaga w sprzątaniu.

Szacuję, że rocznie dwie osoby wychodzą z bezdomności. Jest kilka takich, od których dostajemy już tylko SMS-y na święta. Cieszymy się, że nie przychodzą, bo pracują, mają mieszkania i zaczynają sobie układać życie. Jak zwyczajni ludzie.

Od czego powinna zacząć osoba, która straciła mieszkanie albo wie, że eksmisja jest nieunikniona? Jak wygląda tutaj ścieżka pomocy?

Taka osoba powinna przede wszystkim zgłosić się do przypisanego jej MOPS-u lub GOPS-u.

Z mieszkaniami, wiadomo, jest ciężko – z moich obserwacji wynika, że są one zarezerwowane dla rodzin. Jeżeli ktoś jest schorowany, to może mu taki MOPS pomoże w dotarciu do lekarzy, ale też do centrum powiatowego, gdzie można wystąpić o rentę rodzinną lub zdrowotną. Trzeba jednak uzbroić się w cierpliwość.

A jakie formy pomocy są w ogóle dostępne?

Istnieją noclegownie, schroniska oraz ogrzewalnie. Noclegownie działają od godzin wieczornych i zamykają się z samego rana, np. o 6.00 lub 5.00. W schroniskach jest trochę inaczej, bo można tam przebywać również w dzień. Istnieje tam również możliwość skorzystania z posiłków, pralni i innych udogodnień.

Ogrzewalnia to z kolei obiekt, w którym powinna być toaleta oraz dostęp do bieżącej wody. Osoby, które tam przychodzą, otrzymują ciepły napój, a czasem też ciepły posiłek. Te, które spędzają tam noc, śpią z reguły na plastikowych krzesełkach. W tym roku nie mamy jednak ogrzewalni, ponieważ nie udało się nam pozyskać wsparcia

Jak powinien zareagować człowiek, który zobaczy osobę pozbawioną dachu nad głową w przestrzeni publicznej np. zimą? Kiedy zadzwonić pod 112, a kiedy do straży miejskiej lub streetworkerów?

Wydaje mi się, jeśli spotka się kogoś zimą w pustostanach, najlepiej zadzwonić do streetworkerów. Będą oni regularnie odwiedzać takie osoby i dostarczać im żywność.

Jeżeli chodzi o wychłodzone osoby na ulicy, za sklepem, czy na parkingach, najlepiej zadzwonić po straż miejską. Wynika to z tego, że gminy mają podpisane porozumienia z noclegowniami czy schroniskami. Wówczas taka straż może umieścić te osoby właśnie tam.

Jest to o tyle istotne, że czasami takie osoby zamarzają.

Boża Przystań to organizacja pożytku publicznego. Oznacza to, że można przekazać na jej rzecz 1,5% podatku. Jak wykorzystują Państwo te środki?

Przeznaczamy je wyłącznie na pomoc dla osób w kryzysie bezdomności. W zeszłym roku np. wyremontowaliśmy całą łaźnię. Jeżeli teraz zbierzemy więcej, to będziemy mogli znowu wystartować z ogrzewalnią. Co więcej, dzięki temu nadal będzie się można u nas umyć, ogolić i ostrzyc. Wszystkie środki kosmetyczne i pielęgnacyjne, odzież, obuwie, bielizna będą wciąż dostępne dla odwiedzających nas ludzi za darmo.

To wszystko jest o tyle istotne, że zadbanie o higienę osobistą to pierwszy krok do powrotu do społeczeństwa. Jeśli człowiek jest czysty i schludny, ma większe szanse na znalezienie pracy czy załatwienie innej sprawy w urzędzie. Zawsze powtarzam, że jako Boża Przystań dajemy taki „punkt zero”. Punkt wyjścia do lepszego życia.

Bardzo chcielibyśmy stworzyć również małe schronisko, w którym mogłoby przebywać maksymalnie dziesięć osób. Po to, żeby być z drugim człowiekiem. I po to, żeby go nie zgubić.


Łaźnię dla bezdomnych Boża Przystań prowadzi fundacja „Z Miłości”.

W jaki sposób możesz przekazać dla niej 1,5% podatku?

Wystarczy, że w zeznaniu PIT wskażesz numer KRS: 0000939554.

Więcej informacji o tej organizacji znajdziesz na stronie bozaprzystan.org.pl

Przeciw nadużyciom

Kim jesteśmy?

Za wszystkimi inicjatywami skupionymi wokół projektu Przeciw Nadużyciom od strony formalnej stoi Fundacja To Co Najważniejsze, założona w 2011 roku. 

Co jest istotne – nie powstała ona na potrzeby tych akcji, lecz od lat prężnie realizuje liczne przedsięwzięcia, zwłaszcza te o charakterze prospołecznym i niekomercyjnym. Korzystając z wieloletniego doświadczenia osób, które ją tworzą, toczy batalię przeciw nieprzemyślanym decyzjom, naruszającym interesy każdego z nas.